Forwarded message 🌾 “गावात रुग्ण, शहरात सुविधा : मधेच अडकलेले आपले आरोग्य!”

“कोण म्हणतं भारत पुढे जातोय?

गावात एखादा आजारी पडला, तरी अजूनही पहिला प्रश्न असतो – ‘दवाखान्यात कसं न्यायचं?’ 🚶‍♂️💊”

जागतिक आरोग्य दिन २०२६, ७ एप्रिल. या वर्षाचं घोषवाक्य – “Together for health. Stand with science.” म्हणजेच, आरोग्यासाठी एकत्र या आणि विज्ञानाच्या बाजूने उभे रहा – असं WHO सांगतंय.�

मनाला हा विचार भिडत होता आणि तेवढ्यात गावाकडची एक घटना मला पुन्हा पुन्हा आठवू लागली.

घरी गेलो तेव्हा वडील दोन दिवसांपासून तापाने व अशक्तपणाने त्रस्त होते.

त्यांच्या सवयीप्रमाणे, “काही नाही, जाईल आपोआप” म्हणत ते दवाखान्याकडे जाणं मुद्दाम टाळत होते.

मी घरी पोचलो आणि घाईघाईने त्यांना म्हणालो,

“बस झाले प्रयोग, आता दवाखान्यात जायलाच हवं.”

तालुक्याचा सरकारी दवाखाना ९ किमीवर.

रात्रीची वेळ, रस्त्यावर धावणारी दुचाकी आणि गेल्यावेळी मला लागलेला दीड तास आठवून,

त्या क्षणी मी जवळच्या खाजगी डॉक्टरकडे नेण्याचा निर्णय घेतला.

हा डॉक्टर अनेक वर्षांपासून रुग्ण बघतोय.

मी पोचलो, त्यांनी शांतपणे चौकशी केली, तपासणी केली आणि diagnosis दिला – उष्माघात.

वडिलांनी आधीच तो अंदाज बांधलेला.

तरीही पुढची ट्रीटमेंट सुरू झाली.

ज्या डॉक्टरांवर मी नेहमी टीका केली,

त्यांच्याकडे त्या क्षणी मला “या भागात काहीच नसण्यापेक्षा, किमान पहिले उपचार तरी मिळतात” हा वेगळाच पैलू दिसू लागला.

थोड्याच वेळात दोन पेशंटना सलाईन व गोळ्या दिल्या.

दोघांकडून मिळून १००० रुपये.

अर्ध्या तासात एवढी कमाई…

एका क्षणी मनात आले,

“मी BAMS केला असता, तर इथे दिवसाला १० हजार कमावू शकलो असतो,

वडिलांसोबत गावात राहिलो असतो,

आणि या लोकांसाठी काहीतरी करू शकलो असतो…”

त्या विचाराने एक वेगळीच खंत मनात घर करून बसली.

तेवढ्यात तिथलाच एक जेष्ठ गृहस्थ – बहुदा ग्रामपंचायत सदस्य – दवाखान्यात आले.

थोडेसे आजारी, डोके दुखतंय, गळा दुखतोय अशा तक्रारी.

डॉक्टर शांतपणे त्यांचे प्रश्नही समजून घेऊ लागले.

शेजारी एक आजी देखील आली होती.

सकाळपासून वीट, माती, मजुरी मोहफुल वेचुन करून कदाचित १००–१५० रुपये मिळवले असतील.

पण संध्याकाळपर्यंत तेच पैसे सलाईन आणि औषधांवर खर्च करावे लागले.

दिसायला साधी, थकलेली, पण जगण्यासाठी झगडणारी ती आजी…

आणि हातात bp मशीन आणि Google Pay असलेला डॉक्टर…

या दोघांच्या मध्ये मला संपूर्ण ग्रामीण आरोग्य व्यवस्था दिसली.

मी इकडे-तिकडे पाहताना भिंतीवर लावलेलं एक सर्टिफिकेट दिसलं –

“Diploma in Electro Homoeopathy – External”.. बहस्त शिक्षण घेतले...हे उपचार करू सतत का 

ते बघून मनात पुन्हा एकदा धक्का बसला.

मी विचार करू लागलो –

मी सुशिक्षित, समाजाचा घटक म्हणून काय केलं?

एवढ्या वर्षात गावासाठी एकही ठोस पाऊल उचललं का?

कमीत कमी एवढं तरी केले असते, की या भागात दर्जेदार आरोग्य सुविधा उभ्या राहण्यासाठी प्रयत्न तरी केले असते…

डॉक्टर बाहेरून आलेले असले तरी,

त्यांनी इथे घर केलं, मालमत्ता केली,

लोकांमध्ये मिसळले, त्यांचा विश्वास जिंकला,

आणि सगळ्यात महत्त्वाचं –

या भागातील लोकांच्या आरोग्य प्रश्नांवर आपलं काही तरी योगदान दिलं.

मी मात्र, शिक्षणाच्या नावाखाली गावापासून, समस्येपासून आणि जबाबदारीपासून दूर पळालोय असंच वाटलं.

वडिलांची ट्रीटमेंट झाली.

मी ऑनलाईन पाचशे रुपये ट्रान्सफर केले, पावतीही घेतली.

पण माझ्या मनात एक प्रश्न गडद होत गेला –

“ज्याला सरकारी दवाखान्यात १० रुपयांत उपचार मिळू शकतो,

त्यासाठी गावकरी ५०० रुपये देऊन खाजगी डॉक्टरकडे जाण्यास का मजबूर होतात?”

आपल्या ग्रामीण भागातील वास्तव इथेच उघड होतं –

सरकारी दवाखाना आहे, पण गावापासून दूर आहे.

सुविधा कागदावर आहेत, पण लोकांच्या विश्वासात नाहीत.

डॉक्टर आहेत, पण त्यांना भेटण्यासाठी वेळ, प्रवास आणि धीर लागतो.

गरीब कुटुंब आहे, पण खिशातून निघणारे ५०० रुपये रोख देण्याशिवाय पर्याय नाही.

आणि या परिस्थितीला फक्त सरकार वा प्रशासन जबाबदार नाही.

त्यात भाग आहे –

गावकऱ्यांच्या चुकीच्या सवयींचा,

स्थानिक प्रशासनाच्या निष्क्रियतेचा,

आणि माझ्यासारख्या सुशिक्षित लोकांच्या गप्प बसण्याचाही.

आरोग्य हा हक्क आहे, लक्झरी नाही.

दर्जेदार आरोग्य सेवा ही प्रत्येकाच्या दाराशी, परवडेल अशा किंमतीत पोचायला हवी.

आज जगात “One Health”, “Stand with Science” असं बोललं जातं –

मानव, प्राणी आणि पर्यावरण यांचं एकत्रित आरोग्य महत्वाचं आहे असं WHO सांगतं.�

पण आपल्या गावात अजूनही साध्या तापासाठी लोकांना जीव, पैसा आणि वेळ तिघांवर जुगार खेळावा लागतो.

कदाचित माझं हे सगळं अनुभवाधारित, वैयक्तिक मत आहे.

मी दोन दिवसांचा पाहुणा असल्याने काही गोष्टी मी चुकीच्या नजरेतूनही पाहत असेन.

पण एक प्रश्न मात्र कायम राहतो –

“आपण खरोखर आरोग्यासाठी ‘एकत्र’ उभे आहोत का,

की फक्त ७ एप्रिलला पोस्ट टाकून World Health Day साजरा करतोय?”

🙏 तुमच्यासाठी छोटा पण गंभीर प्रश्न

तुमच्या गावात खरोखर दर्जेदार, विश्वासार्ह आरोग्य सुविधा आहेत का?

तुमच्या आई–वडिलांना रात्री अचानक काही झाले, तर ३० मिनिटांत डॉक्टर मिळतील याची खात्री आहे का?

आपण सुशिक्षित म्हणून, गावाचं लेकरं म्हणून, यात आपलं काही योगदान देऊ शकतो का?

👉 चला, किमान आज तरी एक ठरवूया –

आपल्या गावातील आरोग्य सुविधा कशा सुधारता येतील यावर ग्रामसभेत आवाज उठवू.

जवळच्या सरकारी दवाखान्यावर विश्वास निर्माण होण्यासाठी डॉक्टर, अधिकारी आणि लोक यांना जोडण्याचा प्रयत्न करू.

सोशल मीडियावर फक्त तक्रार न करता, समाधानाचं एखादं छोटं पाऊल तरी उचलू.

जर तुम्हालाही हे वास्तव आपल्या गावासारखं वाटत असेल,

तर ही पोस्ट फक्त लाईक न करता,

तुमचा अनुभव आणि मत खाली नक्की लिहा.

कदाचित याच संवादातून

एखाद्या गावात पहिली चांगली आरोग्य सुविधा उभी राहील. ❤️......आदिम म्हणून 

#WorldHealthDay2026 🌍

#ग्रामीणआरोग्य 🏥

#गावआणिआरोग्य 🚑

#StandWithScience 🔬

#आरोग्यहा_हक्क 💚

 HIGHEST FOREST PERCENTAGE STATE IN INDIA (भारतातील सर्वाधिक वन टक्केवारी असलेले राज्य)

वनांचे जागतिक महत्व  (What is the Importance of Forests?)

               पृथ्वीच्या भूमीच्या वस्तुमानाचा एक तृतीयांश भाग जंगलांनी व्यापलेला आहे .सुमारे१.६ अब्ज लोकांच्या उपजीविकेला आधार देणारे महत्वाचे घटक स्त्रोत आहे . जगातील अर्ध्याहून अधिक भूमी-आधारित प्रजातींचे प्राणी, वनस्पती आणि कीटकांचे घर जंगले आहेत. वातावरणातील कार्बन काढून टाकून ते साठवून ठेवण्याच्या क्षमतेमुळे ते हवामानातील बदलांशी लढा देतात, ज्याला वन शमन म्हणतात. हे टाळणे आणि वातावरणातील हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन टाळणे आणि कमी करणे, ज्यामुळे ग्रह अधिक तीव्र तापमानापर्यंत तापमानवाढ होण्यापासून प्रतिबंधित करते, याला हवामान बदल शमन असेही म्हणतात. वादळ आणि पूर यांचा परिणामही जंगले करतात. आपल्या नद्यांना अन्न देऊन, जंगले जगातील जवळपास अर्ध्या मोठ्या शहरांना पिण्याचे पाणी पुरवतात. ते जंगलावर अवलंबून असलेल्या लोकसंख्येसाठी निवारा, रोजगार आणि सुरक्षा देखील प्रदान करतात.  UN पर्यावरण कार्यक्रमात, आम्ही लोक आणि ग्रहासाठी - हे ध्येय वाक्य अवलंबून जगभरातील निरोगी आणि शाश्वतपणे व्यवस्थापित जंगलांसह भविष्यासाठी काम करत आहोत.  सरासरी जागतिक तापमान वाढ 1.5 डिग्री सेल्सिअसपर्यंत मर्यादित करणे जंगलांच्या प्रमुख भूमिकेशिवाय अशक्य होईल, कारण जंगलतोड संपवून मोठ्या प्रमाणात उत्सर्जन कमी करणे आणि सुधारित वन व्यवस्थापन आणि पुनर्वसन यांच्याद्वारे अतिरिक्त कार्बन काढून टाकणे या दोन्हीमुळे . मानव आणि पर्यावरण या दोहोंच्या फायद्यासाठी आणि टिकून राहण्यासाठी वनक्षेत्रात वृक्षारोपण आणि देखभाल करण्याच्या पद्धतीला वन संवर्धन म्हणतात. जंगलतोडीतून होणारे उत्सर्जन काढून टाकणे आणि वन पुनर्विकास आणि लँडस्केप पुनर्संचयनास चालना देऊन कार्बन काढण्याचे प्रमाण वाढवणे यामुळे जागतिक निव्वळ उत्सर्जन 30 टक्क्यांपर्यंत कमी होऊ शकते आणि पुढील दशकात जंगले उपलब्ध किफायतशीर शमनाच्या 50 टक्क्यांपर्यंत पुरवू शकतात.म्हणून जगाच्या शाश्वत विकासासाठी जंगलाच महत्वाचे योगदान आहे . हे स्पष्ट आहे की हवामानाच्या क्रियेमध्ये जंगले महत्त्वाची भूमिका बजावतात, जे उष्णतेच्या लाटा, दुष्काळ, पूर आणि उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळ, पाणी व्यवस्थापन समस्या वाढवणे, कृषी उत्पादन आणि अन्न कमी करणे यासारख्या  महत्वाच्या  हवामानाच्या घटनांची वारंवारता आणि तीव्रता कमी करण्यासाठी केलेले सर्व प्रयत्न आहेत. सुरक्षा, वाढती आरोग्य धोके, गंभीर पायाभूत सुविधांना हानी पोहोचवणे आणि पाणी आणि स्वच्छता, शिक्षण, ऊर्जा आणि वाहतूक या मूलभूत सेवांच्या तरतूदीमध्ये व्यत्यय आणणे या सुद्धा कारणीभूत घटक आहेत.जंगले देखील नॉन-कार्बन सेवा प्रदान करतात ज्या मानवी समाजाच्या भरभराटीसाठी आवश्यक आहेत: जीवनमान टिकवून ठेवण्याच्या भूमिकेपासून ते पाणी आणि अन्न सुरक्षा प्रदान करणे आणि जागतिक पर्जन्यमानाचे नियमन करणे.

INDIAN FOREST STATUS (भारतातील वनांची स्थिती )

देशातील 80.9 दशलक्ष हेक्टर जंगल आणि वृक्षाच्छादित आहे जे देशाच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या 24.62 टक्के आहे. क्षेत्रफळानुसार मध्य प्रदेशात देशातील सर्वात जास्त जंगल आहे, त्यानंतर अरुणाचल प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिशा आणि महाराष्ट्राचा क्रमांक लागतो. आजच्या लेखात भारताच्या सर्वाधिक वन टक्केवारी असलेले राज्य मध्य प्रदेश बद्दल जाणून घेऊया.

मध्य प्रदेश :वनाचा  राजा  MADHYA PRADESH KING OF FOREST

               मध्य भारतात स्थित, मध्य प्रदेश हे ३,०८,२५२ चौरस किमी क्षेत्रफळ असलेले दुसरे सर्वात मोठे राज्य आहे. जे देशाच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या 9.38% आहे आणि पश्चिमेस गुजरातच्या सीमेवर आहे. वायव्येला राजस्थान, ईशान्येला उत्तर प्रदेश, पूर्वेला छत्तीसगड आणि महाराष्ट्राकडून दक्षिण. राज्य 21°17' N ते 26°52' N अक्षांश आणि 74°08' E ते 82°49' E दरम्यान आहे. रेखांश भौतिकदृष्ट्या, राज्य चार प्रदेशांमध्ये विभागले जाऊ शकते, म्हणजे उत्तरेकडील सखल भाग. आणि ग्वाल्हेर, माळवा पठार, सातपुडा आणि विंध्य पर्वतरांगांच्या उत्तर-पश्चिमेस. मध्य प्रदेशात उपोष्णकटिबंधीय हवामान. वार्षिक पर्जन्यमान 800 मिमी ते 1,800 मिमी पर्यंत असते आणि वार्षिक तापमान  22°C ते 25°C पर्यंत बदलते. नर्मदा, ताप्ती, सोन, बेतवा, शिप्रा आणि चंबळ या नद्या इथून वाहतात.. राज्यात 50 जिल्हे असून त्यापैकी 21 आदिवासी जिल्हे आहेत. कोणताही डोंगरी जिल्हा या  राज्याकडे नाही. 2011 च्या जनगणनेनुसार, मध्य प्रदेशची लोकसंख्या 72.63 दशलक्ष इतकी आहे. भारताच्या लोकसंख्येच्या  अनुक्रमे 6 टक्के. ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्या ७२.३७% आणि २७.६३% आहे. राज्यातील आदिवासी लोकसंख्या २१.०९% आहे. राज्याची लोकसंख्या घनता 236 प्रति चौ  किमी, जे राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा खूपच कमी आहे. 2012 च्या 19 व्या पशुधन गणनेत एकूण 36.33 दशलक्ष पशुधन लोकसंख्या अहवाल देण्यात आला आहे.

A Brief Overview of Forestry Scenario संक्षिप्त वनीकरण परिस्थिती

 

मध्य प्रदेश हे जंगल समृद्ध राज्य आहे आणि  जंगल क्षेत्रा बाबतीत च्या बाबतीत राज्यांमध्ये प्रथम क्रमांकावर आहे. राज्यात मोठ्या प्रमाणात आदिवासी आणि ग्रामीण लोकसंख्या आहे जी त्यांच्या उपजीविकेसाठी आणि मूलभूत गोष्टींसाठी जंगलांवर अवलंबून आहे.गरजा चॅम्पियन आणि सेठ वन प्रकारांच्या वर्गीकरणानुसार (1968), मध्य प्रदेशातील जंगले पाच वन प्रकार गटांशी संबंधित आहेत, जे पुढे 21 वन प्रकारांमध्ये विभागले गेले आहेत.  संयुक्त वन व्यवस्थापन (JFM) चळवळीच्या अंमलबजावणीमध्ये अग्रगण्य राज्यांमध्ये  मध्य प्रदेश आहे .  देश राज्यात 15,228 JFMC/VSS/EDCs द्वारे मजबूत JFM नेटवर्क आहे ज्याचे क्षेत्र 66,874 चौ किमी आहे.  1984 मध्ये मध्य प्रदेश राज्य लघु वनउत्पादन (व्यापार आणि विकास) सहकारी महासंघाची स्थापना करण्यात आली. हि  फेडरेशन तेंदूपत्ता, साल बियाणे, कुल्लू यांचे संकलन, प्रक्रिया आणि विपणनाचे समन्वय साधते. प्राथमिक वनउत्पादक सहकारी संस्थांमार्फत गम आणि इतर एनटीएफपी. मध्य प्रदेश राज्य वन विकास निगम लि. जंगलांची शास्त्रीय कापणी आणि त्याचे पुनरुत्पादन करते. राज्यातील रेकॉर्ड केलेले वनक्षेत्र (RFA) ९४,६८९ चौ.कि.मी आहे, त्यापैकी ६१,८८६ चौ.कि.मी. आरक्षित वन आहेत, ३१,०९८ चौ.कि.मी. हे संरक्षित वने आणि १,७०५ चौ.कि.मी. हे अवर्गीकृत वने आहे. मध्य प्रदेशात या काळात 1 जानेवारी 2015 ते 5 फेब्रुवारी 2019, वन संरक्षण कायदा, 1980 (MoEF आणि CC, 2019) अंतर्गत एकूण 12,785.98 हेक्टर वनजमीन बिगर वनीकरणासाठी वळवण्यात आली. राज्यात मिळालेल्या माहितीनुसार गेल्या दोन वर्षात ८५,५३५ हेक्टर लागवड झाली. दहा राष्ट्रीय उद्याने आणि २५ वन्यजीव अभयारण्ये हे राज्याचे संरक्षित क्षेत्र आहे . त्याच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या 3.51% कव्हर करते. राज्यात एकूण 6 व्याघ्र प्रकल्प आहेत. 6117.26 चौ. किमी. 19 संरक्षित क्षेत्रांसाठी इको-सेन्सेटिव्ह झोन घोषित करण्यात आले आहेत. 'ऑल इंडिया टायगर एस्टिमेशन 2018' नुसार 526 वाघांची लोकसंख्या,इथे आहे. भारताचे वाघ राज्य म्हणून ओळखली जाते.

Forest Cover जंगलाची व्याप्ती

ऑक्टोबर 2017 ते जानेवारी या कालावधीतील IRS रिसोर्ससॅट-2 LISS III उपग्रह डेटाच्या व्याख्यावर आधारित 2018, राज्यातील वनक्षेत्र 77,482.49 चौरस किमी आहे जे राज्याच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या 25.14% आहे. मध्ये फॉरेस्ट कॅनोपी डेन्सिटी क्लासेसच्या अटींनुसार, राज्यात अत्यंत घनदाट जंगल (VDF) अंतर्गत 6,676.02 चौ.कि.मी. 34,341.40 चौरस किमी मध्यम घनदाट जंगल (MDF) अंतर्गत आणि 36,465.07 चौरस किमी ओपन फॉरेस्ट (OF) अंतर्गत. मागील मूल्यांकनाच्या तुलनेत राज्यातील वनक्षेत्र ६८.४९ चौ.कि.मी.ने वाढले आहे.

Forest Resources in Madhya Pradesh मध्य प्रदेशातील वनसंपदा

मध्य प्रदेशातील वनसंपत्ती 2 प्रकारांमध्ये विभागली जाऊ शकते,

प्रमुख वनोपज- साग, साल, बांबू

गौण वनोपज- तेंदूपत्ता, डिंक, हररा, लाख, खैर, आवळा, महुआ, भिलावा, औषधी वनस्पती

प्रमुख वनउत्पादन

साग (सागॉन)

त्याचे वनस्पति नाव टेक्टोना ग्रँडिस आहे. हे 75-125 सेंटीमीटर सरासरी पर्जन्यमान असलेल्या भागात वाढते.  या प्रदेशात काळी माती ही प्रामुख्याने आहे ते मुख्यतः राज्याच्या दक्षिण आणि मध्य प्रदेशात आढळतात जसे की होशंगाबाद (बोरी व्हॅली), जबलपूर, बैतुल, सागर, छिंदवाडा, मंडला ई . ते उष्णकटिबंधीय अर्ध-पानझडी वन प्रकारातील आहेत. सागवान जंगलाखालील क्षेत्र 18,332.67 चौरस किलोमीटर आहे जे एकूण वनक्षेत्राच्या 19.36% आहे. सागवानी मुख्यतः बांधकाम साहित्य, फर्निचर इत्यादींसाठी वापरली जाते

साल

त्याचे वनस्पति नाव शोरिया रोबस्टा आहे.   सरासरी 125 सेंटीमीटरपेक्षा जास्त पाऊस आणि लाल मातीच्या प्रदेशात हे वाढते.

साल 1975 मध्ये राष्ट्रीयीकरण झाले.. ते मंडला, बालाघाट, सिधी, सिंगरौली, उमरिया, अनुपपूर आणि शहडोल या पूर्व मध्य प्रदेशात आढळतात.

ते उष्णकटिबंधीय अर्ध-पानझडी जंगलातील आहेत आणि ते खूप दाट आहेत. क्षेत्रफळ हे मध्य प्रदेशच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या 4.15% क्षेत्र व्यापते.

साल लाकडाचे महत्त्वाचे उपयोग आहेत- रेल्वे स्लीपर, बांधकाम, फर्निचर इ.

बांबू

बांबूचे वनस्पति नाव Bambusoideae आहे. डेंड्रोकॅलेमस ही राज्यात सर्वाधिक आढळणारी प्रजाती आहे. बांबू उत्पादनाच्या यादीत अरुणाचल प्रदेशानंतर मध्य प्रदेश दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. बांबूच्या झाडांचे राष्ट्रीयीकरण 1973 मध्ये घोषित करण्यात आले. वर्गीकरणानुसार बांबू हे गवत आहे, जे उष्णकटिबंधीय पानझडी जंगलातील आहे आणि 75-125 सेंटीमीटरच्या दरम्यान सरासरी पर्जन्यमान असलेल्या भागात वाढते. बांबू उत्पादनाचे मुख्य क्षेत्र म्हणजे दक्षिणेकडील आणि पूर्वेकडील जिल्हे म्हणजे बालाघाट, सिवनी, बैतूल, मंडाळा, जबलपूर, अनुपपूर, खंडवा आणि शहडोल. बांबूचा वापर मुख्यतः कागद, टोपल्या, बांधकाम इत्यादीसाठी केला जातो.

किरकोळ वनउत्पादन

तेंदूपत्ता

त्याचे वनस्पति नाव डायओस्पायरॉस मेलॅनॉक्सिलॉन आहे. हे मध्य प्रदेशातील मुख्य गौण वनोपज आहे. देशातील तेंदूपत्त्याचे मुख्य उत्पादक मध्य प्रदेश आहे.

सागर (सर्वात जास्त), सिधी, शहडोल, रेवा, जबलपूर हे प्रमुख तेंदू उत्पादक क्षेत्र आहेत. 1963 मध्ये तेंदूपत्त्याचे राष्ट्रीयीकरण करणारे मध्य प्रदेश हे पहिले राज्य होते.

उपयोग- बिडी उद्योग.

खैर लाकूड

त्याचे वनस्पति नाव Acacia catechu आहे. खैर हे पानझडी व काटेरी झाड असून प्रथिनांचा चांगला स्रोत आहे. खैर लाकूड प्रामुख्याने शिवपुरी आणि गुना, मुरैना, दमोह, जबलपूर, सागर, उमरिया आणि होशंगाबाद येथे आढळते. उपयोग- कठ्ठा, रंग, चामड्याचे टॅनिंग आणि पाचक औषध म्हणून निर्मिती, शिवपुरी आणि बनमोर (मोरेना) मध्ये कट्टा उत्पादन युनिट आहे.

डिंक

बाबूल, कुल्लू आणि सालईच्या झाडापासून डिंक काढला जातो.खांडवा, धार, झाबुआ, खरगोन, ग्वाल्हेर, शिवपुरी, बैतुल, मुरैना, रतलाम हे मध्य प्रदेशातील डिंक उत्पादक क्षेत्र आहेत.

उपयोग- बाबूल गम खाद्यपदार्थांमध्ये वापरला जातो, कुल्लू गम कॉफी आणि पेस्ट्री उत्पादनात वापरला जातो आणि सलाई गम सुगंध आणि पेंट्स उत्पादनात वापरला जातो.

लाख

कुसुम, पलाश, बेरी, अरहर या झाडांपासून लाख काढले जाते.   जबलपूर, सिवनी, होशंगाबाद, शहडोल आणि मंडला हे प्रमुख प्रेम उत्पादन क्षेत्र आहेत

  उमरिया जिल्ह्यात एक लाख उत्पादन उद्योग आहेत.  याचा उपयोग औषधे, बांगड्या, खेळणी, रसायने आणि सौंदर्यप्रसाधने यांच्या निर्मितीमध्ये केला जातो

महुआ

याचे वनस्पति नाव मधुका लाँगिफोलिया आहे. महुआ प्रामुख्याने मध्य प्रदेशातील पूर्वेकडील जिल्ह्यांमध्ये आढळते.हे झाड आदिवासी लोकांसाठी पवित्र मानले जाते आणि ते त्यांच्या विधी आणि धार्मिक पद्धतींचा एक भाग आहे. महुआच्या झाडाचे फळ अल्कोहोल तयार करण्यासाठी आणि औषधी कारणांसाठी वापरले जाते

महुआच्या झाडाच्या बियांपासून काढलेले तेल स्वयंपाक, साबण इत्यादीसाठी वापरले जाते. भिलावा हे एक प्रकारचे फळ आहे. छिंदवाडा येथे भिलावा उत्पादनांवर आधारित एक उत्पादन युनिट आहे. शाई, पेंट्स आणि औषधांच्या निर्मितीमध्ये याचे अनेक उपयोग आहेत.

हर्राचे झाड

त्याचे वनस्पति नाव टर्मिनलिया चेबुला आहे. छिंदवाडा, जबलपूर, बालाघाट, बैतुल, पन्ना, श्योपूर इ.  हे एक बहुउद्देशीय वृक्ष आहे, आणि जर त्याचे शाई, रंग, औषध, खाद्यपदार्थ आणि चामड्याचे टॅनिंग या उत्पादनात मोठे उपयोग होत असतील.

औषधी वनस्पती

मध्य प्रदेश हे देशातील हर्बल हब आहे

मध्य प्रदेशातील प्रमुख हर्बल संकलन केंद्रे शिवपुरी, बैतुल, नीमच इ. येथे आहेत.

मध्य प्रदेशात उपलब्ध प्रमुख औषधी वनस्पती आहेत, मुसली, लेमनग्रास, भुईमला, कलमेघ, कडुनिंब, इसबगोल, अश्वगंधा, बाईल इ

यशोगाथा ...बांबू इंडिया मिशन:BAMBOO INDIA MISSION हे उत्पन्नासाठी नाही, तर परिणामांकरिता आहे .! It’s not for the income, but for the outcome.

बांबू इंडिया मिशन:BAMBOO INDIA MISSION

हे उत्पन्नासाठी नाही, तर परिणामांकरिता आहे .!

It’s not for the income, but for the outcome.

 

बांबू हे मजबूत  लाकूड मानले जाते. बांबू हे ग्रहावरील सर्वात मोठे गवत आहे. मूळ प्रजाती सर्व खंडांवर (अंटार्क्टिका वगळता), दक्षिण पॅसिफिक बेटांपासून हिमालय पर्वतापर्यंत आढळतात.बांबू सामान्यतः त्याच्या आयुष्याच्या पहिल्या 12 महिन्यांत त्याची पूर्ण उंची आणि रुंदी गाठतो. पुढील काही वर्षांमध्ये तिची सेल भिंत घट्ट होत राहते आणि बळकट होत राहते जोपर्यंत ती उच्च परिपक्वतेपर्यंत पोहोचत नाही, साधारणपणे 5 ते 7 वर्षांच्या दरम्यान. बांबू मजबूत असतो, कॉंक्रिटचा दाब आणि पोलादाच्या ताकद-ते-वजन गुणोत्तरासह.

त्याच्या तीन वर्षांच्या वाढ चक्र आणि कार्बन जप्तीसह, हे एक अद्वितीय कार्यक्षम आणि जबाबदार संसाधन आहे. शाश्वत लाकूड देखील एक प्रामाणिक बांधकाम साहित्य म्हणून बांबूशी तुलना करू शकत नाही.

फार कमी लक्ष दिल्यास, बांबूचा अंकुर तीन वर्षांत एक संरचनात्मक स्तंभ बनू शकतो आणि ती इमारत आयुष्यभर मजबूत राहू शकते. जरी बांबू पारंपारिकपणे संपूर्ण आशियामध्ये वापरला जात असला तरी नवीन उपचार पद्धतींनी त्याला दीर्घ आयुष्य दिले आहे. स्थानिक स्त्रोतांकडून निवडकपणे कापणी केलेल्या बांबूइंडियावर पर्यावरणीय उपचार केले जातात, नंतर त्याच्या टिकाऊपणा आणि अखंडतेची पुष्टी करण्यासाठी प्रयोगशाळेत चाचणी केली जाते .प्रत्येक प्लास्टिक टूथब्रशचा पर्यावरणावर परिणाम होतो. जगात दरवर्षी एक अब्जाहून अधिक प्लास्टिकचे टूथब्रश फेकले जातात, त्यातून दरवर्षी 50 दशलक्ष पौंड कचरा निर्माण होतो. समस्येचा भाग होऊ नका. तुमचे प्लास्टिक टूथब्रश रिसायकल करा, जगाला थोडे हिरवे बनवा आणि आजच तुमचा स्वतःचा पृथ्वीला अनुकूल बांबू टूथब्रश मिळवा!!!

बांबू इंडिया प्लास्टिक कचरा कमी करण्याच्या उद्देशाने उच्च दर्जाची बांबू उत्पादने बनवते आणि विकते

गडचिरोलीतील भेट द्यावेच असे पर्यटनस्थळं –

Places To Visit in GLORIOUS Gadchiroli

गडचिरोली हा महाराष्ट्रातील प्रमुख जिल्हा आहे. गडचिरोली हे महाराष्ट्राची राजधानी मुंबईपासून सुमारे 900 किमी अंतरावर आहे. हे महाराष्ट्र राज्यामध्ये, महाराष्ट्र आणि छत्तीसगडच्या सी मेजवळ आहे.  जिल्ह्याची स्थापना १९८२ ला झाली. चंद्रपूर जिल्ह्याच्या विभाजनानंतर या जिल्ह्याची स्थापना झाली. हा पूर्वी चंद्रपूर जिल्ह्याचा भाग होता. गडचिरोली जिल्ह्यात वैनगंगा नदी वाहते. येथे प्राचीन काळी गोंड, चालुक्य, यादव, राष्ट्रकूट राज्य करत होते. गडचिरोली जिल्ह्यात पाहण्यासारखी अनेक ठिकाणे आहेत गडचिरोली जिल्ह्याचा विकास साधण्यासाठी येथे मोठ मोठे उद्योग उभारून येथील नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा ऱ्हास करण्याची अजिबात आवश्‍यकता नाही. निसर्गाने भरभरून दिलेल्या या जिल्ह्यात घनदाट वन, दुर्मिळ वन्यजीवांसह अनेक आश्‍चर्यकारक स्थळे आहेत, समृद्ध आदिवासी संस्कृती आहे. त्यामुळे केवळ पर्यटनाच्या बळावर या जिल्ह्याची सहज प्रगती होऊ शकते. सोबतच वनोपजावर आधारित लघू प्रक्रिया उद्योग सुरू झाल्यास व त्यांना चांगली बाजारपेठ मिळाल्यास हा जिल्हा वेगाने प्रगती करू शकतो. पण, त्यासाठी प्रशासकीय व राजकीय इच्छाशक्‍तीची आवश्‍यकता आहे. या ब्लॉगमध्ये आम्ही त्या सर्व ठिकाणांबद्दल सांगितले आहे. चला जाणून घेऊया - गडचिरोलीतील कोणती ठिकाणे पाहण्यासारखी आहेत.

 जिल्ह्यात नैसर्गिक सौंदर्याची भरमार आहे. परंतु पर्यटन स्थळांचा विकास झालेला नाही. दरवर्षी देशभरातील पर्यटक गडचिरोली जिल्ह्यात भेटी देत असतात. टिपागड येथील भुईकोट किल्ले, वैरागड येथील प्राचीन मंदिर, विदर्भाची काशी म्हणून ओळखले जाणारे मार्कंडेश्वर देवालय,चपराळा येथील संगम, रेगडी येथील कन्नमवार जलाषय, भामरागड येथील त्रिवेणी संगम,बिनगुंडा येथील राजीरप्पा धबधबा, कमलापूर येथील हत्ती कॅम्प, सोमनुर येथील त्रिवेणी संगम आणि कालेश्वर येथील प्रसिद्ध मंदिर या व्यतिरिक्त सुद्धा बरेच पर्यटन स्थळे आहेत. निसर्गाने मुक्तहस्ताने उधळण केल्यानंतरही काही ठिकाण प्रकाशझोतात आलेले नाही.

• लोकबिरादरी प्रकल्प –  Hemalkasa
  
  
  

मडीया गोंड आदिवासींकरता आरोग्याच्या आणि शिक्षणाच्या सोयी उपलब्ध व्हाव्यात याकरता आपले संपुर्ण जीवन इथं समर्पीत करणारे गांधीवादी विचाराचे पुरस्कर्ते बाबा आमटे यांचे चिरंजीव डॉक्टर प्रकाश बाबा आमटे यांचा हा लोकबिरादरी प्रकल्प खरोखर भेट देण्यासारखाच आहे.

भामरागड तालुक्यात हेमलकसा इथं हा प्रकल्प असुन डॉ. प्रकाश आमटे यांच्यासमवेत त्यांच्या सुविद्य पत्नी डॉ. मंदाकिनी आणि त्यांची मुलं आज हा प्रकल्प सांभाळतायेत. सेवा समिती, एक रूग्णालय, एक शाळा, पशु अनाथालय हे प्रकल्प सामाजिक दातृत्वात आज इथं सुरू आहेत. गडचिरोलीपासुन याचे अंतर 160 कि.मी. आहे.

• चपराळा वन्यजीव अभयारण्य – Chaparala
  
  
  

छपराळा वन्यजीव अभयारण्य 140 वर्ग कि.मी. विस्तीर्ण पसरलेले असुन आजुबाजुला मार्कहांडा आणि पेडिगुंडम पहाड आहेत. अभयारण्याला लागुन प्रणिता नदी वाहाते शिवाय हे अभयारण्य वर्धा आणि वैनगंगा नदीच्या संगमावर स्थित आहे.

वाघ, आहे यचित्ता, जंगली मांजरी, अस्वल, जंगली कुत्रे, हरिण, आणि अन्य जनावरांचे इथे वास्तव्य अभयारण्याला भेट देण्याचा उत्तम काळ हा फेब्रुवारी ते मे महिन्याच्या दरम्यान आहे.

छपराळा वन्यजीव अभयारण्य चामोर्शी तालुक्यात असुन इथुन अंतर 14 कि.मी. आणि गडचिरोलीपासुन अंतर 44 कि.मी. दुर आहे. इथे येण्याकरता चामोर्शीतुन राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस उपलब्ध आहेत शिवाय खाजगी वाहनाने देखील इथे पोहोचता येते. राहाण्याकरता चामोर्शीत शासकिय विश्राम गृह असुन खाजगी हाॅटेल्स देखील उपलब्ध आहे.

• वडाधम जिवाश्म पार्क – Wadadham Fossil Park
  
  
  

गडचिरोली जिल्हयातील सिरोंचा तालुक्यात वडाधम नजीक हा जिवाश्म पार्क आहे. गडचिरोलीपासुन दक्षिणेकडे 189 कि.मी. आणि सिरोंचा पासुन 19 कि.मी. हा जिवाश्म पार्क अस्तित्वात आहे. पुरातत्व संशोधनाची आवड असणा.या काही पुरातत्ववेत्त्यांनी या ठिकाणाचा शोध लावला. नक्षलग्रस्त परिसरात हे जिवाश्म आढळुन आले आहेत या जिवाश्मांना डायनासोर म्हणत असुन लाखो वर्षांपुर्वी यांचं इथं अस्तित्व असल्याचे पुरावे मिळाले आहेत. 1959 साली कोनापल्ली आणि पोचपल्ली इथं डायनासोर चे संपुर्ण जिवाश्म आढळल्याने मोठा शोध लागला आज त्या जिवाश्माला कलकत्त्यातील संग्रहालयात ठेवण्यात आले आहे. इथे येण्याकरता नजीकचे रेल्वेस्टेशन चंद्रपुर असुन, बसने यायचे असल्यास सिरोंचा पासुन बसेस उपलब्ध आहेत.  खाजगी वाहनाने देखील इथे भेट देता येते. राहाण्याकरता सिरोंचा इथे शासकिय विश्राम गृह आणि खाजगी होटल्स देखील उपलब्ध आहेत.

• मार्कंडा महादेव मंदीर – Markandadeo Devasthan
  
  
  

चामोर्शी तालुक्यातील हे मंदीर अतिप्राचीन असुन संपुर्ण जिल्हयात महादेवाचे हे मंदीर फार प्रसिध्द आहे.  वैनगंगेच्या तिरावर असलेले हे मंदीर भाविकांचे श्रध्दास्थान आहे. मंदीराचे बांधकाम अतिशय जुने असुन रेखीव शिल्पे आपलं लक्ष वेधुन घेतात. महाशिवरात्रीला मोठया प्रमाणात गर्दी होत असुन श्रावण महिन्यात देखील भाविकांची इथं गर्दी पहायला मिळते. मार्कंडा येथील महादेव मंदीराला भेट दयायची असल्यास नागपुर, चंद्रपुर आणि गडचिरोलीतुन चामोर्शी आणि त्यांनतर मार्कंडा अशी बससेवा उपलब्ध आहे.

• आलापल्ली चे वनवैभव – Allapalli

आलापल्ली मधले वनवैभव जर आपल्याला अनुभवायचे असेल तर तुम्हाला भामरागड च्या रस्त्याने आलापल्ली पासुन 16 कि.मी. दुर यावे लागेल. 6 हेक्टर मधे पसरलेल्या या परिसराचा विस्तार 1953 साली करण्यात आला.  टिक, तेंदु, धवल, कुसुम, येन अश्या अनेक वनस्पतीशिंवाय गुंज, तरोटा, गुळवेल सारख्या वनौषधी, विभीन्न प्रजाती इथे पहायला मिळतात.

वनौषधींचा अभ्यास करणारे विदयार्थी इथे नेहमी येतात. आपल्याला जर या विषयाची आवड असेल आणि हे वनवैभव अनुभवायचे असेल तर आलापल्लीत राहाण्याची व्यवस्था उपलब्ध आहे. आहेरी तालुक्यात आलापल्ली असुन इथे येण्याकरता राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस उपलब्ध असतात.

कोलामार्का राखीव संवर्धन क्षेत्र : KOLAMARKA

कमलापूर वनपरिक्षेत्रा अंतर्गत कोलामार्का हे गडचिरोली जिल्ह्यातील १८० चौ.कि.मी चे क्षेत्र २०१३ मध्ये संवर्धन राखीव म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. येथे लोकसहभागातून शासनाने केलेल्या वन व्यवस्थापनाच्या प्रयोगास यश मिळाले असून येथील रान म्हशींची संख्या १० वरून २२ इतकी झाली आहे. आजमितीस जगामध्ये ४००० च्या आसपास  रानम्हशी आहेत. भारतात याची संख्या ३५०० इतकी आहे यामध्ये महाराष्ट्र आणि छत्तीसगड येथील रान म्हशींची संख्या २०० च्या आसपास आहे.

 

बिना गुंडा गडचिरोलीत - Binagunda Gadchiroli

बिनागुंडा हे गडचिरोलीतील प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे. येथे तुम्हाला निसर्गाचे सुंदर नजारे पाहायला मिळतात. तुम्ही येथे येऊन घनदाट जंगले, पर्वत, नद्या आणि धबधबे पाहू शकता. येथे एक ऐतिहासिक गाव देखील आहे, जिथे आदिम जमाती राहतात. ही जमात बांबू आणि तेंदूपत्ता गोळा करते, त्यावरून त्यांचा उदरनिर्वाह चालतो. तुम्ही इथे येऊन फिरू शकता. इथे आल्यावर तुम्हाला शांती मिळेल. शहराच्या कोलाहलापासून दूर या ठिकाणचे नैसर्गिक नजारे बघायला मिळतील. पावसाळ्यात तुम्ही इथे फिरू शकता.

त्रिवेणी संगम गडचिरोली triveni sangam

त्रिवेणी संगम हे गडचिरोलीतील प्रमुख पर्यटन स्थळ आहे. हे भामरागढ येथे आहे. येथे तुम्हाला तीन नद्यांचा संगम पाहायला मिळतो. येथे इंद्रावती नदी, पामुल गौतमी नदी आणि परळकोट नदीचा संगम होतो. हे संगमयुग फार सुंदर आहे. इथून चहूबाजूंनी जंगलाचं दृश्य पाहायला मिळतं. तुम्ही संध्याकाळी इथे येऊन या ठिकाणचे सौंदर्य पाहू शकता. येथील सूर्यास्त आणि सूर्योदयाचे दृश्य अतिशय सुंदर आहे. पावसाळ्यात इथे आलात तर आजूबाजूला फक्त पाणीच पाहायला मिळते. तुम्ही इथे येऊन चांगला वेळ घालवू शकता. हे ठिकाण महाराष्ट्र आणि छत्तीसगडच्या सीमेजवळ आहे.

सूरजगड हिल गडचिरोली – surjagad

सूरजगड टेकडी हे गडचिरोलीचे प्रमुख आकर्षण आहे. एटापल्लीजवळ सुरजगड टेकडी आणि पेठा व्हॅली वसलेली आहे. येथे घनदाट जंगल आहे. विविध प्रजातींची झाडे आणि वनस्पती येथे पाहायला मिळतात. ही टेकडी खूप मोठ्या परिसरात पसरलेली आहे. हे ठिकाण नैसर्गिक सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध आहे. पावसाळ्यात येथे छोटे धबधबेही वाहतात, जे खूप सुंदर दिसतात. इथे येऊन तुम्हाला एक चांगला अनुभव घेता येईल. ही टेकडी ऐतिहासिक आहे. येथे एक प्राचीन किल्ला बांधला आहे. याशिवाय या टेकडीचे सौंदर्य पाहण्यासारखे आहे. इथून चहुबाजूंनी टेकडीचे दृश्य पाहायला मिळते. इथे डोंगराच्या मधोमध नदी वाहते. इथे टेकडीच्या खाली तुम्हाला पेठा व्हॅली पाहायला मिळेल. पेठा व्हॅली अतिशय आकर्षक आहे. येथे नदी वाहते, तिचे दृश्य अतिशय सुंदर आहे. ही नदी मोठ्या खडकांमधून वाहते. येथे तुम्ही तुमचा वेळ घालवू शकता.

Vitthaleshwar Temple Gadchiroli - विठ्ठलेश्वर मंदिर गडचिरोली

विठ्ठलेश्वर मंदिर हे गडचिरोलीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. हे मंदिर गडचिरोलीतील सिरोंचा तालुक्यात प्राणहिता नदीच्या काठावर बांधले आहे. हे मंदिर प्राचीन आहे. हे मंदिर श्रीकृष्ण आणि राधाजींना समर्पित आहे. मंदिरात श्रीकृष्ण आणि राधाजींची अतिशय सुंदर मूर्ती आहे. ही मूर्तीही प्राचीन आहे. येथे तुम्ही फिरायला येऊन या मंदिराला भेट देऊ शकता. जन्माष्टमीच्या वेळी येथे गर्दी असते.

पुष्कर मेळा गडचिरोली – PUSHKAR MELA

गडचिरोलीच्या सिरोंचा तालुक्यात प्राणहिता नदीच्या काठावर पुष्कर जत्रा भरते. या जत्रेला छत्तीसगड, कर्नाटक आणि महाराष्ट्रातील विविध जिल्ह्यांमधून लोक येतात. यावेळी येथे खूप गर्दी असते. येथे विविध प्रकारची दुकाने आहेत. दर 12 वर्षांनी येथे ही जत्रा भरते. येथे लोक येऊन नदीत स्नान करतात आणि कालेश्वर मंदिरात दर्शनासाठी जातात. इथे येऊन छान वाटतं.

सोमनूर संगम गडचिरोली somnur sangam

सोमनूर संगम हे गडचिरोलीतील प्रमुख पर्यटन स्थळांपैकी एक आहे. येथे दोन मुख्य नद्यांचा संगम आहे. हे गडचिरोली जिल्ह्यातील सिरोंचा तालुक्यात आहे. येथे प्राणहिता आणि गोदावरी नद्यांचा संगम होतो. इथे येऊन खूप छान वाटतं. लोक येथे येऊन स्नान करतात. तुम्ही इथे फिरायला देखील येऊ शकता आणि हे ठिकाण पाहू शकता. हे ठिकाण तेलंगणा आणि महाराष्ट्राच्या सीमेवर वसलेले आहे.

Laxmi Barrage Gadchiroli - लक्ष्मी बॅरेज गडचिरोली

महाराष्ट्र आणि तेलंगणाच्या सीमेवर गडचिरोली येथे लक्ष्मी बॅरेज आहे. हे एक सुंदर धरण आहे. हे धरण गोदावरी नदीवर बांधले आहे. या धरणाला कालेश्वरम उपसा सिंचन प्रकल्प असेही म्हणतात. हे प्रामुख्याने सिंचनासाठी डिझाइन केलेले आहे. हे धरण अतिशय सुंदर आहे. तुम्ही इथे येऊन चांगला वेळ घालवू शकता. या धरणाला एकूण 68 दरवाजे आहेत. त्याची लांबी 1.6 किमी आहे. इथे येऊन छान वाटतं. हे सिरोंचा तहसील जवळ आहे.

हनुमान मंदिर सेमना गडचिरोली – hanuman mandir semana

हनुमान मंदिर सेमना हे गडचिरोलीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. हे मंदिर चामोर्शी रोडवर बांधले आहे. हे मंदिर अतिशय सुंदर आहे. येथे एक उद्यान देखील आहे. हे उद्यान खूप मोठे आणि अतिशय सुंदर आहे आणि येथे विविध प्रकारची झाडे आणि वनस्पती उपलब्ध आहेत. इथे येऊन छान वाटतं.

असोलामेंढा तलाव गडचिरोली ASOLA MENDHA

असोलामेंढा तालब हे गडचिरोलीतील प्रमुख ठिकाणांपैकी एक आहे. ते एक सुंदर धरण आहे. हे धरण खूप मोठ्या क्षेत्रावर पसरले आहे. हे धरण डोंगरांनी वेढलेले आहे. या धरणात पाहण्यासारखी बेटेही आहेत. पावसाळ्यात तुम्ही इथे फिरायला येऊ शकता. पावसाळ्यात धरणाचे दृश्य अतिशय सुंदर असते. इथे येऊन खूप छान वाटतं. पावसाळ्यात अनेक लोक येथे फिरायला येतात. जेव्हा धरणाचे पाणी ओव्हरफ्लो होते. मग ते अधिक आकर्षक दिसते. हे धरण प्रामुख्याने सिंचनासाठी बांधले आहे. तुम्ही इथे येऊन चांगला वेळ घालवू शकता. पाथरी गावाजवळ हे धरण बांधले आहे.

ब्रिटीशकालीन विश्रामगृह

ब्रिटीशकालीन विश्रामगृह गडचिरोली जिल्ह्यातील सिरोंचा तालुक्यात सिरोंचा येथे आहे. ब्रिटीश काळात, तो जिल्हाधिकारी निवासस्थान म्हणून वापरला जात होता.

 

वन वैभव आल्लापल्ली

हे आल्लापली वन विभाग क्षेत्राअंतर्गत कंपार्टमेंट न. 76 मध्ये वसलेले आहे. सदर स्थळ आल्लापल्ली पासून १६ कि.मी. अंतरावर असून भामरागड ला जाणाऱ्या रस्त्यालगत आहे. हे कायमस्वरूपी संरक्षण प्लॉट आहे. हा भाग आल्लापल्ली क्षेत्राअंतर्गत येणाऱ्या जंगलातील विविध प्रकारच्या झाडांचा त्यांच्या नैसर्गिक स्थितीनुसार अभ्यास करण्यासाठी राखून ठेवण्यात आला आहे. या प्लॉटचे क्षेत्र जवळपास 6 हेक्टर क्षेत्र आहे आणि या स्थळाची स्थापना सन 1953 साली झाली आहे. या वन वैभव मध्ये विविध प्रकारचे झाडे उदा. साग, येन, कुसुम, धावडा, तेंदू इत्यादी आढळतात. तसेच या क्षेत्रात विविध प्रकारचे औषधीयुक्त फुलझाडे उदा. गुंज, तरोटा, वंदा, गुळवेल आढळतात

मूतनूर पहाड

जिल्ह्यातील एक प्रमुख नैसर्गिक पर्यटन स्थळ म्हणूनही मुतनूर हिल स्टेशन ओळखले जाते. मुतनूर हिल स्टेशन हे चारमोशी तालुक्यात स्थित एक पर्यटन स्थळ आहे. हे प्रेक्षणीय स्थळ चारमोशी तालुक्यापासून ४० किमी अंतरावर आहे. गडचिरोली हे जिल्ह्यातील प्रमुख नैसर्गिक पर्यटन स्थळांपैकी एक आहे.या ठिकाणी एक उंच टेकडी आहे जिथून आपण सभोवतालचे संपूर्ण नैसर्गिक सौंदर्य पाहू शकता. 

भामरागड वन्यजीव अभयारण्य

पावसाळ्यात इथे आणखी मजा येते. पावसाळ्यात येथे धबधबे पाहायला मिळतात. पावसाळ्यात येथे अनेक धबधबे तयार होतात, जे खूप सुंदर दिसतात. हे ठिकाण भामरागड तहसील अंतर्गत येते. तुम्ही इथे फिरायला येऊ शकता. येथे जाण्यासाठी रस्ता आहे. भामरागडपासून ते 40 किलोमीटर अंतरावर आहे. इथे येऊन तुम्हाला चांगला अनुभव घेता येईल. येथे तुम्हाला सुंदर दऱ्या पाहायला मिळतात. भामरागड शहराचे भामरागड वन्यजीव अभयारण्य इथे  बिबट्या, ब्लू बैल मोर उडणारे गिलहरी रानडुक्कर इत्यादी विविध प्राणी प्रजातींचे निवासस्थान आहे. गोंड-माडिया जमाती हे लोक या अभयारण्यात आणि आसपास राहतात. हे ठिकाण वीकेंड रिट्रीटसाठी उत्तम पर्याय आहे.

वैरागड किल्ला

जिल्ह्यातील प्रमुख ऐतिहासिक पर्यटन स्थळ म्हणून ओळखला जातो. इतिहासप्रेमींसाठी हे एक आवडते ठिकाण आहे. गडचिरोली जिल्ह्यातील आरमोरी तालुक्यांमध्ये असलेला हा महत्त्वाचा किल्ला आहे. वैरागड किल्ल्याचा संपूर्ण परिसर दहा किलोमीटरवर पसरलेला आहे.

किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराजवळ तुम्हाला एकूण तीन प्रवेशद्वार दिसतात. वैरागड किल्ल्यात मोठ्या प्रमाणात पाणीसाठा उपलब्ध होण्यासाठी तरतूद करण्यात आली आहे. अनेक इतिहासप्रेमी आणि संशोधक या किल्ल्याची वास्तू पाहण्यासाठी भेट देतात. हे गाव द्वापर युगात वैराकन नावाच्या राजाने (चंद्र कुटुंबातील पुत्र) स्थापन केले असावे असे मानले जाते. शहरावर माना प्रमुखांचे राज्य होते, जे सुमारे 9व्या शतकात गोंडांच्या ताब्यात गेले. गारबोरी आणि राजगडसह गोंडांनी राज्य केले. वैरागडमध्ये एकेकाळी हिऱ्याच्या खाणी होत्या आणि अबुल फजलच्या ऐन-ए-अकबरीमध्ये त्याचा उल्लेख आहे. पायथ्याशी असलेल्या एका टेकडीवर एक खाण, आता जुनी ईदगाह आणि 108 मुस्लिम कबर होत्या ज्या 1422 च्या सुमारास बहमनी सल्तनतच्या अहमदशहा बहामनी याने वैरागडावर स्वारी केली तेव्हा युद्धात मारल्या गेलेल्या सैनिकांच्या असल्याचे दिसते. 1925 मध्ये किल्ला होता. संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित हा किल्ला गावाच्या उत्तरेस 10-एकर (4.0 हेक्टर) परिसरात पसरलेला आहे. किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराला तीन दरवाजे आहेत. किल्ल्याभोवती सुमारे 15 ते 20 फूट (5 ते 6 मीटर) खोल नदीचा खंदक (खंदक) आहे. किल्ल्याच्या आत अनेक विहिरी आहेत. दोन कमानी असलेली पायरी विहीर, ज्यामध्ये अजूनही पाणी आहे, जीर्ण अवस्थेत आहे. मोठ्या दगडी आच्छादनांसह दोन आयताकृती विहिरी आहेत. सध्या पुरातत्व विभागाने मुख्य प्रवेशद्वाराच्या पुनर्बांधणीचे काम हाती घेतले आहे. किल्ल्याच्या बाहेर गोंड प्रिन्स दुर्गा साह यांची कबर आहे आणि अज्ञात इंग्रज मुलीची कबर आहे जी 1818 आणि 1830 च्या दरम्यान गॅरिसनच्या ब्रिटिश कमांडंटची मुलगी असल्याचे मानले जाते. किल्ल्यापासून सुमारे एक मैल अंतरावर मार्कंडेय मंदिराप्रमाणेच भंडारेश्वराचे छोटेसे मंदिर उभे आहे.

 

टिपागड येथील भुईकोट किल्ले

महाराष्ट्राच्या शेवटच्या टोकावर असलेल्या कोरची तालुक्यात टिपागड वसलेले आहे. सरकारी अधिकाऱ्यांच्या निष्काळजीपणामुळे हा किल्ला आज भुईसपाट होण्याच्या मार्गावर आहे. टिपागड किल्ला उंच डोंगरावर असल्याने त्याचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसते. या डोंगरावर असलेल्या तलावात बारमाही पाणी असते. निसर्गाचे हे एक अद्भूत आश्चर्य मानले जाते. उंचीवर वर्षभर पाणी असणारे हे एकमेव ठिकाण असल्याचे बोलले जाते

अन्य पर्यटनस्थळांप्रमाणे पर्यटकांनी येथेही मोठ्या संख्येने हजेरी लावली असती. डागडुजी न झाल्याने किल्ल्याची संरक्षण भिंत कोसळली आहे. वन्यजीवांचेही येथे हमखास दर्शन होते. येथील तलावाजवळच प्रेक्षणीय डोंगर व टेकड्या आहेत. टिपागडच्या किल्ल्यातूनच टिपागडी या नदीचा उगम झाला आहे. या पहाडीवर तलावाभोवती दुर्गादेवी व हनुमानाचे मंदिरही आहेत. दरवर्षी येथे १० ते १५ दिवसांची भव्य यात्रा भरते. महाराष्ट्र, छत्तीसगड अन्य जवळच्या भागातील भाविक या यात्रेत येतात. येथे असलेल्या डोंगराच्या आत इंग्रजांचे काही साहित्य असल्याची चर्चा सदैव असते.

SHODHGRAM 

SEARCH ही महाराष्ट्राच्या पूर्वेकडील गडचिरोली या संवेदनशील, अर्ध-आदिवासी आणि वंचित जिल्ह्यात काम करणारी 34 वर्षे जुनी ना-नफा संस्था आहे. 'आरोग्य स्वराज' प्राप्त करणे, व्यक्ती आणि समुदायांना त्यांच्या स्वतःच्या आरोग्याची जबाबदारी घेण्यास सक्षम बनवणे आणि त्यांना रोग आणि अवलंबित्वापासून मुक्ती मिळविण्यात मदत करणे हे त्याचे ध्येय आहे. SEARCH ने माता आणि नवजात आरोग्य, आदिवासी आरोग्य, महिलांचे आरोग्य, अल्कोहोल आणि तंबाखूचे सेवन कमी करणे आणि असंसर्गजन्य रोगांमध्ये अग्रगण्य कार्य केले आहे ज्याने WHO सार्वजनिक आरोग्य चॅम्पियन, TIME ग्लोबल हेल्थ हिरोज, मॅकआर्थर फाउंडेशन पुरस्कार यासह आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रशंसा मिळवली आहे. संस्था, भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषदेचे शेषाद्री सुवर्णपदक आणि महिला विकासासाठी राष्ट्रीय पुरस्कार डॉ. पद्मश्री डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग यांनी स्थापन केलेले, SEARCH हे सहभागी मॉडेलचे अनुसरण करते, ज्याद्वारे हस्तक्षेप क्षेत्रांवर काम करताना समुदायाच्या आरोग्याच्या गरजा लक्षात घेतल्या जातात. मोठ्या समुदायाला आरोग्य विषयांवर शिक्षित करण्यासाठी आणि प्रतिबंधात्मक आणि उपचारात्मक काळजी देण्यासाठी समुदाय सदस्यांना आरोग्य दूत आणि कामगार (आरोग्य दूत) म्हणून काम करण्याचा अधिकार देण्यात आला आहे.  इथे सुद्धा भेट देऊ शकता. 

लका मेटा 

लक्षगृहासाठी प्रसिद्ध निसर्ग वारसा एक चमत्कार कथासंग्रहानुसार महाभारत काळात पांडवांनी लक्षात गृहामध्ये आश्रय घेतला होता अहेरी तालुक्यात अल्लापरी सिरोंचा रोडवर रेपणपल्ली गावापासून चार किमी अंतरावर दाट जंगलामध्ये लक्षात गृह वसलेलं आहे जेव्हा कोरवांनी लक्षागृह  मधल्या पांडवांना ठार मारण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा करवांनी लक्षगृहाला जाडले परंतु हे गृह नैसर्गिक घटकांच्या मदतीने स्थापित असल्याने बरेच दिवस हे गृह जळत राहिले बर्न होते आणि त्यापासून पांडवांची सुटका झाली पांडवांनी त्यातून बाहेर येण्यासाठी गुप्त मार्ग वापरला जो एका तलावात उघडत होता लक्षात गृहाच्या विटा लपवलेले मार्ग सरोवर हा सत्याचा साक्षी आहे हे डोंगरावर आहे सकाळी लवकर तिथे जाणे आवश्यक असते कारण तिथे जाण्याकरिता एक रुंद मार्ग आहे हे निसर्गनिर्मित पर्यटन क्षेत्रात सुद्धा विकासापासून लाखो दूर आहे.

खोब्रामेंडा

मालेवाडा पासून वीज किमी अंतरावर खोबरा मेंड आहे तीर्थक्षेत्र आहे डोंगराच्या अगदी पायथ्याशी हनुमानाचे मंदिर आहे त्यांनी बाजूने डोंगर असल्याने येतील निसर्ग सौंदर्य अधिकच फुलून दिसते त्याचबरोबर खोबऱ्या मेंढ्या मंदिरा जवळील डोंगरावर ट्रेकिंग साठी आवश्यक सोयी सुविधा पुरविल्यास या ठिकाणी पर्यटक व साहसी  युवकांची संख्या वाढू शकते